79. rocznica utworzenia Armii Krajowej
Armia Krajowa (AK), kryptonimy PZP – (Polski Związek Powstańczy), SZwK (Siły Zbrojne w Kraju), to konspiracyjna organizacja wojskowa działająca w okresie II wojny światowej na obszarze państwa polskiego w granicach z 1939 roku, podlegająca Naczelnemu Wodzowi, a przez niego Rządowi Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie.
Poprzedniczką AK była Służba Zwycięstwu Polski (SZP), utworzona 27 września 1939 roku przez gen. M. Karaszewicza-Tokarzewskiego, decyzją Naczelnego Wodza i premiera gen. W. Sikorskiego z 13 XI 1939 roku powołano Związek Walki Zbrojnej (ZWZ). Komendantem Głównym ZWZ z siedzibą we Francji był gen. K. Sosnkowski. Po klęsce Francji i przeniesieniu rządu polskiego i władz wojskowych do Wielkiej Brytanii (rozkazem z 30 czerwca 1940 roku) gen. Sikorski ustanowił Komendę Główną w Kraju, na dowódcę powołał gen. S. Roweckiego „Grota”, a 14 lutego 1942 roku przemianował ZWZ na AK. Po aresztowaniu gen. S. Roweckiego przez Niemców 30 czerwca 1943 roku dowódcą AK został gen. T. Komorowski „Bór”, dowodził do kapitulacji Powstania Warszawskiego 2 X 1944 roku. Ostatnim dowódcą AK był gen. L. Okulicki „Niedźwiadek” – do rozwiązania AK 19 stycznia 1945 roku.
Podstawowym zadaniem AK była odbudowa państwa polskiego przez walkę zbrojną, której momentem kulminacyjnym miało być ogólnonarodowe powstanie. Generalna koncepcja działania AK zakładała trzy etapy walki: pierwszy – walka konspiracyjna (walka bieżąca, akcja bieżąca); drugi – walka jawna w okresie powstania powszechnego; trzeci – odtwarzanie sił zbrojnych (powszechna mobilizacja i odtworzenie przedwojennej struktury Wojska Polskiego) i walka frontowa o wyzwolenie Polski oraz wytyczenie granic państwa.
Dowództwo AK stanowiło w Polsce Podziemnej samodzielny ośrodek władzy, jedynie przy podejmowaniu ważnych decyzji o znaczeniu ogólnonarodowym dowódca AK był zobowiązany do zasięgania opinii Delegata Rządu RP na Kraj. AK była podporządkowana Rządowi RP na Uchodźstwie.
Początkowo zakładano, że organizacja będzie miała charakter kadrowy, ale po upadku Francji, kiedy okazało się, że przyjdzie toczyć długotrwałą walkę z Niemcami, zrodziła się koncepcja powstania powszechnego oraz przekształcenia się w organizację masową. Prowadzono akcję scaleniową, której celem było pełne zespolenie całości zbrojnej konspiracji pod egidą AK.
Zgodnie z generalną koncepcją działania AK, zakładającą trzy etapy walki (w konspiracji, w powstaniu, na froncie), w pierwszym etapie AK nie podejmowała walki zbrojnej na dużą skalę. Podstawowymi formami walki konspiracyjnej były: działalność informacyjna i propagandowa, mająca na celu umocnienie niezłomnej postawy patriotycznej społeczeństwa polskiego, mobilizująca do oporu przeciw okupantowi (czasopisma, plakaty, ulotki, hasła pisane na murach); wojna psychologiczna z Niemcami tzw. Akcja „N” (produkcja i kolportaż wydawnictw w języku niemieckim, podrywających zaufanie wojska i społeczeństwa niemieckiego do Hitlera i NSDAP); wywiad wojskowy na rzecz koalicji antyhitlerowskiej, sabotaż gospodarczy i przemysłowy; dywersja zbrojna; walka partyzancka. Do ważnych zadań tego etapu należało też szkolenie wojskowe, prowadzone we wszystkich oddziałach na terenie całego kraju.
Do zadań walki bieżącej ZWZ powołał wiosną 1940 roku wydzielony pion pod nazwa Związek Odwetu (ZO), jesienią 1941 roku specjalną organizację „Wachlarz”, a w maju 1942 roku „Osę”. W listopadzie 1942 roku dowództwo AK na bazie tych organizacji utworzyło nowy pion bojowy Kedyw.
Najgłośniejsze akcje AK w Warszawie: akcja „Wieniec”, przeprowadzona przez ZO w nocy 7/8 X 1942, w którym wysadzono siedem torów i pociągów na liniach warszawskiego węzła kolejowego, blokując na długi czas komunikację; akcja pod Arsenałem 26 III 1943, w której harcerski oddział bojowy Kedywu KG odbił ponad 20 więźniów przewożonych pod konwojem policji niemieckiej z centrali gestapo przy alei Szucha do więzienia na Pawiaku; akcja „Góral” 12 VIII 1943, w której oddziały dyspozycyjne Kedywu KG AK zaatakowały w rejonie placu Zamkowego transport przewożący pieniądze i zdobyły 105 mln zł okupacyjnych; akcja „Kutschera” 1 II 1944, w której kompania dywersyjna Kedywu KG „Pegaz” dokonała udanego zamachu na szefa SS i policji dystryktu warszawskiego gen. F. Kutscherę.
Wiosną 1943 roku dowództwo AK przystąpiło do tworzenia oddziałów partyzanckich; na przełomie 1943/44 roku AK miała 54 oddziały partyzanckie.
Zmiany zachodzące w sytuacji militarnej i politycznej, które doprowadziły do konferencji Wielkiej Trójki w Teheranie sprawiły, że dowództwo AK w porozumieniu z Rządem RP na uchodźstwie poddało rewizji obowiązujący plan powstania. W listopadzie 1943 roku opracowano nowy plan operacyjny na wypadek odwrotu Niemców na froncie wschodnim; plan ten nosił kryptonim – „Burza”. Po upadku powstania warszawskiego AK walczyła jeszcze na innych terenach w całym kraju.
W walkach partyzanckich podczas akcji „Burza”, stanowiącej końcowy etap działalności partyzanckiej, wzięło udział ponad 100 tys. żołnierzy AK. Rezultatem tych walk było uwolnienie spod okupacji niemieckiej dużych terytoriów przede wszystkim na terenach wschodnich.
Po upadku powstania warszawskiego do niewoli dostało się niemal cała KG AK, spowodowało to dezorganizację w szeregach AK. Odtworzenie aparatu dowodzenia przez gen. Okulickiego i wysiłki w celu przywrócenia AK poprzedniej sprawności zakończyły się tylko częściowym sukcesem.
19 stycznia 1945 roku w Częstochowie, w obliczu represji NKWD i w porozumieniu z Rządem RP na uchodźstwie, gen. Leopold Okulicki ps. „Niedźwiadek” wydał rozkaz o rozwiązaniu AK i zwolnieniu żołnierzy z przysięgi.
W ostatnim rozkazie Dowódca AK zwracając się do wszystkich żołnierzy pisał:
„Żołnierze Armii Krajowej! Daję Wam ostatni rozkaz. Dalsza swą pracę i działalność prowadźcie w duchu odzyskania pełnej niepodległości Państwa i ochrony ludności polskiej przed zagładą. Starajcie się być przewodnikami Narodu i realizatorami niepodległego Państwa polskiego. W tym działaniu każdy z Was musi być dla siebie dowódcą. W przekonaniu, że rozkaz ten spełnicie, że zostaniecie na zawsze wierni tylko Polsce oraz by wam ułatwić dalszą pracę – z upoważnienia Pana Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej zwalniam Was z Przysięgi i rozwiązuję szeregi AK. W imieniu służby dziękuję Wam za dotychczasowa ofiarną pracę. Wierzę głęboko, że zwycięży nasza Święta Sprawa, że spotkamy się w prawdziwej wolnej i demokratycznej Polsce. Niech żyje Wolna, Niepodległa, Szczęśliwa Polska!”.
Ostatni dowódca AK gen. Okulicki w marcu 1945 roku został podstępnie aresztowany przez NKWD wraz z innymi przywódcami AK i przewieziony do moskiewskiego więzienia na Łubiance. W czerwcu 1945 roku w tzw. procesie szesnastu, skazano go na 10 lat więzienia. Zmarł w nieznanych okolicznościach w sowieckim więzieniu, w grudniu 1946 roku.
Wobec represji sowieckich i polskich służb bezpieczeństwa nie wszystkie oddziały AK podporządkowały się rozkazowi o demobilizacji. Powstały nowe organizacje konspiracyjne, m.in. Ruch Oporu Armii Krajowej, Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”. Żołnierze AK byli prześladowani przez władze komunistyczne, zwłaszcza w okresie stalinizmu, wielu z nich skazano na karę śmierci lub wieloletniego więzienia.
